Mây mỏng biến ảo muôn hình trên trời, sao băng truyền nỗi sầu tương tư, đêm nay tôi lặng lẽ vượt dải Ngân Hà xa xôi vô tận. Cuộc gặp đêm Thất Tịch giữa gió thu, sương trắng còn hơn những đôi vợ chồng trần thế ở bên nhau mãi mà chỉ hợp ngoài mặt, lòng đã xa nhau.

Cùng giãi bày thương nhớ, tình dịu dàng như nước, cuộc gặp ngắn ngủi như mộng như ảo, lúc chia tay chẳng nỡ nhìn đường cầu Ô Thước. Chỉ cần đôi lòng đến chết không đổi, hà tất tham cầu những buổi sớm tối quấn quýt vui vầy.

纤云: mây nhẹ mềm.

弄巧: chỉ mây trên trời biến hóa thành đủ hình dạng tinh xảo.

飞星: sao băng. Có thuyết cho rằng chỉ hai sao Khiên Ngưu, Chức Nữ.

银汉: Ngân Hà.

迢迢: Dáng vẻ xa xôi.

暗度: Lặng lẽ vượt qua.

金风玉露: gió thu và sương trắng. Lý Nghĩa Sơn, Tân Mùi Thất tịch: “恐是仙家好别离，故教迢递作佳期。由来碧落银河畔，可要金风玉露时。” — E rằng tiên giới thích biệt ly, nên mới hẹn ngày lành xa cách. Xưa nay bên Ngân Hà giữa trời xanh, há cứ phải đợi mùa gió thu sương trắng.

忍顾: sao nỡ ngoảnh nhìn.

朝朝暮暮: chỉ việc sớm tối bên nhau. Xuất xứ từ Cao Đường phú của Tống Ngọc.

Bài từ này là khúc ca ngợi tình yêu, phần trên viết cuộc gặp gỡ của Ngưu Lang và Chức Nữ, phần dưới viết lúc họ chia tay. Toàn bài đan xen buồn vui, hòa trữ tình với nghị luận, kết hợp cõi trời và nhân gian, gắn hình tượng đẹp với tình cảm sâu đậm, ca ngợi tình yêu đẹp qua những cung bậc lên xuống. Lời nghị luận tự do trôi chảy, dễ hiểu mà vẫn uyển chuyển, hàm súc, để lại dư vị vô tận; đặc biệt hai câu cuối nâng tầm tư tưởng của bài từ lên một độ cao mới.

Mượn chuyện Ngưu Lang, Chức Nữ để thể hiện buồn vui, sum họp, chia lìa của con người theo cách vượt khỏi cõi người vốn đã có từ xưa, như “古诗十九首·迢迢牵牛星” (Mười chín bài cổ thi · Sao Khiên Ngưu xa xăm), “燕歌行” (Yên ca hành) của Tào Phi, “辛未七夕” (Thất tịch năm Tân Mùi) của Lý Nghĩa Sơn, v.v. Âu Dương Văn Trung, Trương Tử Dã, Liễu Kỳ Khanh, Tô Đông Pha và những người khác thời Tống cũng từng ngâm vịnh đề tài này; tuy câu chữ khác nhau, họ đều tiếp nối chủ đề truyền thống “欢娱苦短” (cuộc vui ngắn ngủi đến đau lòng), với phong cách ai oán, thê lương. So với họ, bài từ này của Tần Quán có thể xem là sáng tạo riêng, ý tưởng cao xa.

Đây là bài từ viết về tiết Thất Tịch. Câu mở đầu cho thấy không khí trữ tình riêng có của ngày này; 「巧」 (khéo) và 「恨」 (hận) làm rõ chủ đề 「乞巧」 (cầu khéo tay) nơi nhân gian và tính bi kịch của chuyện 「牛郎、织女」 (Ngưu Lang, Chức Nữ), vừa tinh luyện vừa đẹp buồn. Mượn câu chuyện vui buồn, tan hợp của Ngưu Lang Chức Nữ, bài từ ca ngợi tình yêu kiên trinh, chân thành. Câu kết 「两情若是久长时，又岂在朝朝暮暮」 (hai lòng nếu mãi bền lâu, há cần sớm sớm chiều chiều bên nhau) có cảnh giới cao nhất: vừa chỉ nét đặc trưng trong tình yêu của Ngưu Lang Chức Nữ, vừa bày tỏ quan niệm tình yêu của tác giả, là lời hay cô đọng đến cao độ. Vì thế, bài từ có giá trị thẩm mỹ và phẩm chất nghệ thuật vượt thời đại, vượt quốc gia. Tác phẩm hòa tả cảnh, trữ tình và nghị luận làm một, kể thần thoại hai sao Khiên Ngưu, Chức Nữ yêu nhau, đem đến cho đôi tiên lữ tình người sâu đậm, ngợi ca tình yêu chân thành, tinh tế, trong sáng, kiên trinh. Bài từ nói rõ đôi sao trên trời, ngầm viết đôi tình nhân dưới thế; dùng cảnh vui tả buồn, cảnh buồn tả vui, khiến buồn vui tăng bội, đọc lên xao động tâm can, thấm sâu lòng người.

Mở đầu bài từ viết ngay 「纤云弄巧」: mây mỏng phô tài khéo, những đám mây nhẹ mềm muôn dáng biến thành bao hình đẹp tinh xảo, cho thấy tài nghệ Chức Nữ tuyệt vời đến nhường nào. Thế nhưng người đẹp như vậy lại chẳng thể cùng người mình yêu sống cuộc đời hạnh phúc. 「飞星传恨」, sao bay truyền hận: những vì sao sáng tựa đều đang chuyển nỗi sầu ly biệt của họ, vun vút qua trời rộng.

Về Ngân Hà, “古诗十九首” (Mười chín bài cổ thi) viết: 「河汉清且浅，相去复几许？盈盈一水间，脉脉不得语。」 (Ngân Hà trong lại cạn, cách nhau được bao xa? Giữa một dòng nước đầy, nhìn nhau tha thiết chẳng nên lời.) 「盈盈一水间」 (chỉ cách một dòng nước đầy), gần trong gang tấc, dường như đến cả thần sắc, dáng điệu lời nói của đối phương cũng hiện rõ trước mắt. Ở đây, Tần Quán lại viết: 「银汉迢迢暗度」 (Lặng vượt Ngân Hà xa thẳm), dùng hai chữ 「迢迢」 (xa thẳm) để tả sự bao la của Ngân Hà và khoảng cách xa xôi giữa Ngưu Lang, Chức Nữ. Thay đổi như vậy khiến tình cảm sâu lắng hơn, làm nổi bật nỗi khổ tương tư. Dòng Ngân Hà xa thẳm chia cắt hai người yêu nhau, gặp nhau nào dễ biết bao! Hai chữ 「暗度」 (lặng vượt trong đêm) vừa điểm rõ ý đề 「七夕」 (Thất tịch), vừa bám chặt chữ 「恨」 (hận), họ đơn độc đi trong đêm, vượt nghìn dặm xa xôi để đến gặp nhau.

Tiếp đó từ nhân mở rộng mạch bút, dùng lời bình giàu cảm xúc mà ngợi ca: 「金风玉露一相逢，便胜却人间无数！」 — Một lần gặp giữa gió thu sương trắng đã hơn vô số cuộc gặp nhân gian! Đôi tình nhân xa nhau lâu ngày gặp lại trong đêm gió thu sương trắng, bên Ngân Hà giữa trời xanh; khoảnh khắc đẹp ấy đủ sánh nghìn vạn lần gặp gỡ dưới trần. Từ nhân nhiệt thành ca ngợi một tình yêu lý tưởng, thiêng liêng và vĩnh cửu. 「金风玉露」 — gió vàng sương ngọc — biến dụng câu thơ trong Tân Mùi Thất tịch của Lý Thương Ẩn, để tả thời tiết và phong cảnh lúc gặp nhau đêm Thất tịch, đồng thời có ý sâu khác: đặt cuộc gặp quý giá trên nền gió thu sương trắng, trong sạch như băng ngọc, làm nổi bật sự cao thượng, thuần khiết, vượt phàm tục của tình yêu ấy.

「柔情似水」 (Tình dịu dàng như nước), tình ý khi hai người yêu nhau gặp gỡ ấy giống dòng nước lặng lẽ trôi dài, dịu dàng, quấn quýt đến thế. Trong 「柔情似水」, hai chữ 「似水」 (như nước) hô ứng với 「银汉迢迢」 (Ngân Hà xa thẳm), mượn ngay cảnh trước mắt làm ví von, rất tự nhiên. Cuộc hẹn đẹp một đêm lại thoắt qua như mộng ảo, vừa gặp đã chia lìa, sao chẳng khiến lòng tan nát! 「佳期如梦」 (Cuộc hẹn đẹp như mơ), ngoài nói thời gian gặp gỡ ngắn ngủi, còn viết tâm trạng phức tạp của đôi lứa lúc gặp nhau. 「忍顾鹊桥归路」 (Nỡ nào nhìn đường về qua cầu Ô Thước) chuyển sang viết chia ly, chiếc cầu Ô Thước vừa giúp họ gặp nhau, chớp mắt đã thành đường về từ biệt người yêu. Không nói chẳng nỡ rời đi, mà nói sao nỡ nhìn đường về qua cầu Ô Thước, trong lời uyển chuyển chứa vô hạn lưu luyến chia tay, chứa vô hạn nước mắt đắng cay. Ngoảnh lại cuộc hẹn đẹp kín đáo, ngờ thật ngờ giả, như mộng như ảo, đến lúc từ biệt trên cầu Ô Thước, tình lưu luyến đã tới cực điểm. Bút từ đến đây bỗng xoay chuyển giữa khoảng không, bật lên âm hưởng cao vút: 「两情若是久长时，又岂在朝朝暮暮！」 (Nếu tình đôi ta mãi bền lâu, há cứ phải sớm chiều bên nhau!) Hai câu từ này của Thiếu Du hé mở chân lý tình yêu: tình yêu phải chịu được thử thách chia lìa dài lâu, chỉ cần đôi bên chân thành yêu nhau, dù quanh năm mỗi người một phương trời, cũng đáng quý hơn nhiều so với thú vui tầm thường sớm tối bên nhau. Hai câu nghị luận đậm sắc thái tình cảm này đã trở thành tuyệt xướng muôn đời trong những bài ca ngợi tình yêu. Chúng hô ứng từ xa với lời nghị luận ở phần đầu, khiến hai phần có cùng kết cấu, tự sự và nghị luận xen kẽ, tạo nên tình điệu liên tục lên xuống trong toàn bài. Quan niệm tình yêu đúng đắn ấy, cảnh giới tinh thần cao thượng ấy vượt xa những tác phẩm cùng loại thời cổ, vô cùng hiếm có và đáng quý.

Lời nghị luận của bài từ này tự do trôi chảy, dễ hiểu mà vẫn uyển chuyển hàm súc, dư vị vô cùng. Tác giả kết hợp lời bàn làm sáng ý và cú pháp văn xuôi với hình tượng đẹp, tình cảm sâu đậm, qua những cung bậc biến đổi mà ca ngợi tình yêu đẹp ở nhân gian, đạt hiệu quả nghệ thuật rất cao.