Tang Minghuang kadın güzelliğine düşkündü; imparator olduktan sonra yıllarca güzel bir kadın aradı, fakat arayışı hep sonuçsuz kaldı.

Yang ailesinin yeni yetişmiş bir kızı vardı，son derece güzel ve alımlıydı，iç odalarda büyütüldüğünden dışarıdakiler eşsiz güzelliğini bilmezdi。

Doğuştan gelen, şehirleri ve ülkeleri büyüleyecek güzelliğinin dünyada gizli kalması zordu; gerçekten de çok geçmeden Tang Minghuang’ın yanındaki eşlerden biri oldu.

Dönüp gülümsediğinde binbir güzellik ve cilve belirir；altı sarayın eşleri ve cariyeleri birer birer sönük kalır。

Bahar soğuğunun keskin olduğu günlerde imparator ona Huaqing Havuzu'nda yıkanma ayrıcalığı verdi；ılık, yumuşak kaynak suyu, donmuş yağ gibi pürüzsüz ve beyaz tenini yıkıyordu.

Nedimeler ona destek olur; sudan yeni çıkmış lotus gibi narin ve zariftir. İmparatorun gözdesi oluşu böyle başlar.

Şakak saçları bulut，yüzü çiçek gibidir，başında altın sallantılı bir saç süsü taşır。Sıcak lotus desenli cibinliğin içinde，imparatorla bir bahar gecesi geçirir。

Sevgi öylesine derindir ki bahar gecesinin kısalığına hayıflanırlar; güneş iyice yükselene kadar uyurlar. Hükümdar aşkın yumuşak dünyasına derinden bağlanır, o günden sonra bir daha sabah erkenden divana çıkmaz.

Hükümdarın sevgisini kabul edip içki sofralarında ona eşlik ediyor, boş vakit bulamayacak kadar meşgul oluyordu. Baharda imparatorla gezintiye çıkıyor, her gece onunla yatıyordu.

Haremde üç binden az olmayan eş ve cariye vardı, ama imparatorun sevgisine yalnızca o sahipti.

Altın odada süslenip hazırlanır, her gece hükümdarın yanından ayrılmadan nazlanır; yeşim köşkte içkili şölen bittikten sonra sarhoşluk güzelliğine biraz daha çekicilik katar.

Erkek ve kız kardeşlerinin hepsi onun sayesinde toprak ve soyluluk unvanları aldı; Yang ailesinin görkemi insanları imrendiriyordu.

Böylece ülkenin bütün anne babaları fikir değiştirip kız çocuklarına erkek çocuklardan daha çok değer vermeye başladı.

Li Dağı’ndaki Huaqing Sarayı’nın yeşim köşkleri bulutlara uzanır; hafif rüzgârın geçtiği her yerde ölümsüzlerin müziği dört yana yayılır.

Hafif şarkılarla zarif danslar ritme ne güzel uyuyor; üflemeli ve telli çalgıların ezgileri bütün canlılığıyla duyuluyor. Hükümdar gün boyu izlese de seyretmeye doyamıyor.

Yuyang isyanının savaş davulları kulakları sağır edercesine gürledi, sarayda Gökkuşağı Etek ve Tüy Giysi ezgisinin çalınması durdu.

Dokuz katlı saray bir anda toza dumana büründü; hükümdar, kalabalık bir devlet görevlileri ve güzel eşler topluluğuyla güneybatıya kaçtı.

Araba kafilesi ilerleyip duruyor; Chang'an'dan batıya çıkalı ancak yüz li'yi biraz aşmış.

Altı ordu ilerlemeyi durdurup Yang Yuhuan’ın ölümünü istedi. Hükümdar çaresiz kaldı; Mawei yokuşunun eteğinde Yang Yuhuan’ı boğdurtmak zorunda kaldı.

Gözde eşin başındaki süsler yere saçılmış，kimse toplamamıştı。Yalıçapkını tüyü süsler，altın kuşlar，yeşim saç iğneleri，birer birer değerli baş süsleri。

Hükümdar onu kurtarmak ister ama yapamaz，yüzünü kapatıp ağlar，dönüp gözde eşinin korkunç ölümüne baktığında kanlı gözyaşları durmaksızın akar。

Kasvetli sonbahar rüzgârı dökülen yaprakları süpürür, sarı toprak tozu artık dağılmıştır; kıvrılıp dolanan uçurum yollarından geçen araba kafilesi, Jiange'nin eski yoluna girer.

Emei Dağı'nın eteklerinde yolcular seyrek, sancaklar renksiz, güneşle ay ışıksızdı.

Shu’nun dağları ve suları güzel, hükümdarın özlemini uyandırır. Geçici sarayda aya bakarken her şey kederlidir; yağmurlu gecede dinlediği ezginin her sesi hüzün taşır.

Ayaklanma bastırıldıktan sonra，hükümdar Chang'an'a döndü，Mawei Yokuşu'ndan geçerken gördükleri ona sevdiğini hatırlattı，oyalanıp ilerleyemedi。

Mawei yokuşunun gür otları altında, ıssız sarı topraklı mezarda güzelin yüzü artık görünmez; dağların arasında yalnızca kabri uzanır.

Hükümdarla görevlileri birbirine bakar, gözyaşları giysilerini ıslatır; doğudaki başkente bakıp yürekleri burkularak dizginleri atlarına bırakır, saraya dönerler.

Geri dönüp baktığında havuzlar ve bahçeler eskisi gibiydi; Taiye Havuzu’nun kıyısındaki nilüferler hâlâ yerindeydi, Weiyang Sarayı’ndaki salkımsöğütler değişmemişti.

Lotus çiçekleri Yuhuan'ın yüzü gibi açıyor, söğüt yaprakları onun kaşlarını andırıyor; bu duygular, bu manzara insanın yüreğine nasıl acı düşürmesin？

Bahar rüzgârı şeftali ve erik çiçeklerini açtırır; eşyalar aynı, insanlar değişmiş, bu keder dayanılmazdır. Sonbahar yağmuru wutong yapraklarına damlar; sahne ıssız, daha da acıklı ve hüzünlüdür.

Xingqing Sarayı ile Ganlu Salonu’nun her yanı ıssızlaşmış, sonbahar otları bürümüş. Sarayda dökülen yapraklar basamakları doldurmuş; uzun zamandır kimsenin süpürdüğü görülmüyor.

Oyuncunun saçları artık kar gibi beyaz, saray kadınlarının al yanakları tümüyle solmuş. Akşamları sarayda ateşböcekleri uçuşuyor; yalnız lambanın yağı tükense de hükümdar hâlâ uyuyamıyor.

Ağır ağır gelen çan ve davul seslerini tek tek sayıyorum; saydıkça gece daha uzun geliyor. Parlak yıldız ırmağıyla dolu göğe uzaktan bakıyorum, doğuda şafak sökünceye dek.

Çift ördek desenli çatı kiremitlerinde yeniden kırağı çiçekleri oluşuyor; buz gibi, yalıçapkını işlemeli yorganın altında hükümdarla kim uyuyor?

Yaşamla ölüm bizi ayıralı bir yıl oldu, neden bir kez olsun düşüme gelmedin？

Linqiong’lu bir Taoist rahip o sırada Chang’an’da konuk olarak yaşıyordu; büyüyle Guifei’nin ruhunu çağırabildiği söyleniyordu.

Hükümdarın gözde eşine duyduğu özlem onu etkiledi. İmparatorun buyruğunu kabul etti, işi savsaklamaya cesaret edemeden gayretle aradı, rüzgâra binip sekiz yöne gitti.

Bulutlara hükmedip havaya yükseldi，yatay dikey şimşek gibi gidip geldi，göğe çıkıp yerin dibine inerek cennetle ölüler diyarını baştan başa aradı，ama hiçbir sonuç alamadı。

Ansızın denizde beyaz bulutlarla çevrili bir ölümsüzler dağı bulunduğunu işittim.

Zarif ve billur gibi köşklerle kuleleri beş renkli uğurlu bulutlar taşır. Göksel ölümsüzlerle tanrıçalar sayısızdır; hepsi zarafetle salınır.

Aralarında Taizhen adıyla anılan biri vardı; teni kar gibi, yüzü çiçek gibiydi. Sanki hükümdarın aradığı Yang Guifei oydu.

Taocu rahip altın sarayın batısına geldi; yeşimden oyulmuş avlu kapısını çalıp hafifçe seslendi, Xiaoyu’dan hizmetçi Shuangcheng’i çağırarak haber iletmesini istedi.

Taizhen, hükümdarın elçisinin geldiğini duyunca yatak cibinliğinin içinde irkilerek uyanır. Giysisini giyer, yastığı itip cibinlikten çıkar. Paravanlar birbiri ardınca açılır, inci perde indirilir.

Bulut gibi saçları yarı taralı, uykudan yeni uyanmıştı; hazırlanacak vakit bulamadan taraçadan indi, çiçekli tacı da başında eğri duruyordu.

Ölümsüzler diyarının hafif rüzgârı yenlerini usulca dalgalandırır; Gökkuşağı Etekler ve Tüylü Giysiler dansındaki gibi incecik, zarifçe salınır. Sessizlik

Yüzü yalnız ve kederlidir; yanaklarından durmadan süzülen gözyaşları, ilkbahar yağmuruyla ıslanmış armut çiçeklerini andırır.

İmparatorun elçisine duygulu gözlerle bakıp hükümdara derin teşekkürlerini iletmesini istedi. Mawei yokuşundaki uzun ayrılıktan beri, birbirlerinin haberleri de yüzleri de belirsizlikte kalmıştı.

Zhaoyang Salonu'ndaki aşk bağı çoktan kopmuş, Penglai Sarayı'ndaki yalnızlıksa daha uzun zaman sürecek.

Dönüp insan dünyasına yukarıdan baktığımda Chang’an çoktan gözden kaybolmuştu; geriye yalnızca toz ve sis kalmıştı.

Derin sevgimi ancak eski günlerin yadigârlarıyla anlatabilirim; işlemeli kutuyla altın saç iğnesini götür, hükümdara hatıra ver.

Altın tokanın bir kolunu, işlemeli kutunun yarısını bıraktı; altın tokayı altınından ayırdı, kutunun değerli kakmalarını paylaştırdı.

Dilerim birbirini seven yüreklerimiz altın ve değerli kakmalar kadar sadık ve sağlam olsun; gökte de yeryüzünde de yeniden görüşmek için bir fırsat bulunur.

Ayrılırken büyücüye içtenlikle ricada bulunup hükümdara duygularını iletmesini istedi，sözlerindeki yemini yalnızca hükümdarla ben bilirim dedi。

O yıl yedinci ayın yedinci günü, Uzun Ömür Salonu'nda, gece yarısı kimsecikler yokken birbirimize dağlar ve denizler kadar sarsılmaz bağlılık yeminleri ettik.

Gökte kanat kanada uçan iki kuş olalım，yerde yan yana büyüyüp birbirine kaynaşan iki dal olalım。

Gökle yerin sonsuzluğu bile bir gün sona erer; fakat yaşamla ölümün ayırdığı bu kederin asla sonu gelmez.

汉皇: Aslen Han İmparatoru Wu'yu belirtir. Burada Tang Xuanzong yerine kullanılır. Tang dönemi edebiyatında Tang'dan sıkça Han adıyla söz edilir.

重色：Kadın güzelliğine düşkün olmak.

倾国：Eşsiz güzellikte kadın. Han döneminde Li Yannian, İmparator Wu’ya şu şarkıyı söylemiştir：「北方有佳人，绝世而独立。一顾倾人城，再顾倾人国。宁不知倾城与倾国，佳人难再得。」（Kuzeyde bir güzel var, dünyada eşsiz, tek başına durur. Bir bakışı şehri yıkar, ikinci bakışı ülkeyi. Şehrin ve ülkenin yıkılacağını bilmez miyim? Ama böylesi bir güzeli yeniden bulmak zordur.） Sonraları 「倾国倾城」（ülkeleri ve şehirleri yıkan） güzel kadınlar için kullanılan bir ifadeye dönüşmüştür.

御宇：dünyaya hükmetmek，ülkeyi yönetmek。Han döneminden Jia Changsha’nın《过秦论》eserinde：「振长策而御宇内」（Uzun kırbacını savurup dünyaya hükmetmek）

杨家有女: Shu ilinde nüfus işlerinden sorumlu memur Yang Xuanyan’ın kızı Yang Yuhuan, küçük yaşından itibaren amcası Yang Xuangui tarafından büyütüldü. On yedi yaşında（Kaiyuan döneminin yirmi üçüncü yılında）Xuanzong’un oğlu Shou Prensi Li Mao’nun eşi ilan edildi. Yirmi yedi yaşında Xuanzong tarafından imparatorluk gözdesi unvanına yükseltildi. Bai Juyi’nin burada kullandığı「养在深闺人未识」（iç odalarda büyütülmüş, kimseler onu tanımamıştı）ifadesi, yazarın imparator adına sakıncalı gerçeği bilerek örtme biçimidir.

丽质: Güzel doğal görünüş ve nitelikler.

六宫粉黛：saraydaki bütün eş ve cariyeleri anlatır。Eski imparatorların altı sarayı vardı：gündelik devlet işlerinin yürütüldüğü bir ana saray ve dinlenmeye ayrılmış beş iç saray，birlikte altı saray diye anılırlardı。粉黛 aslında kadınların makyaj malzemeleridir，粉 yüze sürülen pudra，黛 kaşları boyayan boyadır。Burada altı saraydaki kadınları temsil eder。

无颜色: Karşılaştırıldığında hepsinin güzel görünümünü yitirdiğini anlatır.

华清池: Huaqing kaplıcası; günümüzde Xi’an’ın Lintong ilçesinin güneyindeki Li Dağı eteklerindedir. Tang döneminde Zhenguan devrinin on sekizinci yılında Tangquan Sarayı inşa edildi; Xianheng devrinin ikinci yılında adı Wenquan Sarayı oldu, Tianbao devrinin altıncı yılında genişletilerek Huaqing Sarayı adını aldı. Tang Xuanzong her yıl kış ve ilkbahar aylarında burada kalırdı.

凝脂：Tenin katılaşmış yağ gibi beyaz, yumuşak ve nemli oluşunu anlatır. Şarkılar Kitabı'nın Wei Ezgileri bölümündeki Görkemli Kişi şiirinde 「肤如凝脂」（teni katılaşmış yağ gibi） denir.

侍儿：Saray hizmetçisi kadın.

新承恩泽: İmparatorun gözdesi olma lütfuna yeni erişmek.

金步摇: Altın bir saç süsü. Altın ve gümüş teller çiçek biçiminde kıvrılır, üzerlerine sarkan inciler gibi süsler takılır. Saça iliştirilir; yürürken zarifçe sallanır.

芙蓉帐：lotus çiçekleri işlenmiş yatak perdesi。Perdenin inceliğini anlatır。Xiao Gang’ın《戏作谢惠连体十三韵》eserinde：珠绳翡翠帷，绮幕芙蓉帐。（İnci kordonlar，yalıçapkını yeşili perdeler，nakışlı örtüler，lotus işlemeli yatak perdeleri。）

春宵: Gerdek gecesi.

佳丽三千：Üç bin güzel。完成《后汉书·皇后纪》（Geç Han Kitabı·İmparatoriçeler Tarihi）şöyle der：自武元之后，世增淫费，乃至掖庭三千。Yani Wu ve Yuan'dan sonra，kuşaklar boyunca aşırı harcamalar artmış，iç saraydaki kadınların sayısı üç bine ulaşmıştır。Haremdeki kadınların çokluğunu belirtir。完成《旧唐书·宦官传》（Eski Tang Kitabı·Hadımlar Biyografileri）gibi kaynaklara göre，Kaiyuan ve Tianbao devirlerinde，Chang'an'daki Danei、Daming ve Xingqing sarayları，şehzadelerin On Konak yerleşkesi，imparator torunlarının Yüz Torun yerleşkesi ve doğu başkentindeki Danei ile Shangyang saraylarında toplam yaklaşık kırk bin saray kadını vardı。

金屋：Altın ev. 《汉武故事》 eserine göre İmparator Wu çocukken halası onu dizine oturtup kızı Ajiao’yu eş olarak isteyip istemediğini sormuş. O da gülerek şöyle yanıtlamış：「若得阿娇，当以金屋藏之。」 Yani Ajiao benim olursa onu altın bir evde saklarım.

列土：Toprakları dirlik olarak dağıtmak. Eski Tang Kitabı'nın İmparatoriçeler ve Eşler Biyografileri gibi kaynaklarına göre Yang Guifei'nin üç ablası vardı, Xuanzong hepsine ülke hanımı unvanı verdi. En büyüğüne Büyük Teyze denirdi, Han Ülkesi Hanımı unvanını aldı. Üçüncü Teyze, Guo Ülkesi Hanımı oldu. Sekizinci Teyze, Qin Ülkesi Hanımı oldu. Guifei'nin babası Xuanyan'a ölümünden sonra art arda Taiwei ve Qi Dükü unvanları verildi. Annesine Liang Ülkesi Hanımı unvanı verildi. Amcası Xuangui, Guanglu Qing görevine getirildi. Daha uzak kuzeni Xian, Honglu Qing oldu. Qi, saray denetçisi oldu ve Wu Huifei'nin kızı Prenses Taihua ile evlendi. Aynı büyük ata kolundan gelen büyük kuzeni Guozhong, Sağ Başvezir oldu. 姊妹, kız kardeşler demektir.

可怜：sevimli，imrenilmeye değer。

不重生男重生女: Erkek çocuk doğurmaya değil kız çocuk doğurmaya önem vermek. Chen Hong’un 《长恨歌传》 (Sonsuz Keder Şarkısı’nın Öyküsü) eserine göre dönemin halk söyleyişleri arasında 「生女勿悲酸，生男勿喜欢」 — Kızın doğarsa üzülme, oğlun doğarsa sevinme — ve 「男不封侯女作妃，看女却为门上楣」 — Oğul bey olamazken kız saray eşi olur; bakarsın kız ailenin şeref alınlığına dönüşür — gibi sözler vardı.

骊宫：Li Dağı'ndaki Huaqing Sarayı。Li Dağı bugünkü Shaanxi eyaletinin Lintong bölgesindedir。

凝丝竹: Telli ve üflemeli çalgıların ağır ve yumuşak bir ezgiyle eşlik etmesini anlatır.

渔阳: Bugünkü Pekin'in Pinggu ilçesi ile Tianjin'in Ji ilçesi gibi yerleri kapsayan bir idari bölgenin adı; o dönemde Pinglu, Fanyang ve Hedong adlı üç askerî bölgenin valisi An Lushan'ın yönetimindeydi. Tianbao döneminin on dördüncü yılının kışında An Lushan, Fanyang'da ayaklandı.

鼙鼓: Eski çağlarda süvarilerin kullandığı küçük davul; burada savaşı temsil eder.

霓（ní）裳羽衣曲：Bir dans ezgisinin adı，anlatıya göre Tang'ın Kaiyuan devrinde Xiliang askerî valisi Yang Jingshu tarafından sunulmuş，Tang İmparatoru Xuanzong tarafından işlenip sözleri yazılarak bu ad verilmiştir。Ezgi，belirsiz ve düşsel bir ölümsüzler diyarını ve peri imgelerini öne çıkarır。

九重城阙：Dokuz kat kapılı başkent; burada Chang’an’ı belirtir.

烟尘生：savaş çıkmasını anlatır。阙，eski saray kapılarının iki yanındaki kuleler demektir，genel olarak sarayı veya hükümdarın konutunu anlatır。《楚辞·九辩》eserinde：君之门以九重。（Hükümdarın kapısının dokuz katı vardır。）

千乘（shèng）万骑西南行: Tianbao döneminin on beşinci yılının altıncı ayında An Lushan, Tong Geçidi’ni ele geçirip Chang’an’a yaklaştı. Xuanzong, Yang Guifei ve diğerlerini yanına alarak Yanqiu Kapısı’ndan çıktı ve güneybatıya kaçtı. O sırada eşlik eden muhafızlar çok değildi;「千乘万骑」（bin araba, on bin atlı）bir abartıdır. 乘, dört atlı bir araba; 骑, bir at üzerindeki bir kişi demektir.

翠华: Yalıçapkını tüyleriyle süslenmiş sancak; imparatorun tören alayında kullanılırdı. Sima Xiangru’nun 《上林赋》 (Shanglin Fu’su) eserinde: 建翠华之旗，树灵鼍之鼓。 — Yalıçapkını tüyleriyle süslü sancaklar dikilir, kutsal timsah derisinden davullar kurulur.

百余里: Chang'an'dan yüz küsur li uzaktaki Mawei Yokuşu'na varıldığını belirtir.

「翠华摇摇行复止，西出都门百余里。」 — Yalıçapkını tüylü sancak sallanır, ilerler sonra durur; başkentin kapısından batıya yüz li’yi aşkın yol alınmıştır. Bu dizeler, Li Longji’nin batıya kaçıp Chang’an’dan yüz li’den fazla uzaktaki Mawei menziline (bugünkü Shaanxi’de Xingping) varmasını anlatır. Ona eşlik eden muhafızlar ayaklanıp ilerlemeyi reddetmiş, halkın öfkesini yatıştırmak için Yang Guozhong ile kız kardeşi Yang Yuhuan’ın öldürülmesini istemiştir. Xuanzong kendi canını korumak için buna boyun eğmek zorunda kalmıştır.

六军：İmparatorun ordularını ifade eder. 《周礼·夏官·司马》（Zhou Törenleri · Yaz Görevlileri · Sima）：王六军。（Hükümdarın altı ordusu vardır.） Eski ve Yeni 《唐书·玄宗纪》（Tang Tarihi · Xuanzong Yıllıkları）, 《资治通鉴》（Yönetime Yardımcı Kapsamlı Ayna） ve benzeri kayıtlara göre：Tianbao döneminin on beşinci yılının altıncı ayında Geshu Han, Tong Geçidi’ne vardı; maiyetindeki Huoba Guiren onu yakalayıp An Lushan’a teslim etti. Tong Geçidi düştü ve başkent büyük bir dehşete kapıldı. Xuanzong, Shu’ya gitmeyi tasarlarken bizzat sefere çıkacağını ilan eden bir buyruk yayımladı; törensel maiyet çekilince askerler ve halk korkuya kapıldı. Yiwei gününün şafağında Xuanzong, Yanqiu Kapısı’ndan kaçtı. Yanında yalnızca başvezirler Yang Guozhong ile Wei Jiansu, saray görevlisi Gao Lishi, veliaht prens, prensler, eşler ve prensesler vardı; imparatorun torunları ve daha alt konumdakilerin çoğu kafileye yetişemedi. Bingchen gününde Mawei posta konağında（Xingping ilçesinin kuzeyinde, bugün Shaanxi sınırları içinde） konakladılar; ordular ilerlemedi. Longwu Büyük Generali Chen Xuanli şöyle arz etti：Asi Hu kuvvetleri sarayı hedef alırken Guozhong’u cezalandırmayı gerekçe gösteriyor; ama sarayın içinde ve dışında halkın da ona karşı kuşku ve öfkesi var. Şimdi devletin yolu engellerle dolu, imparatorluk makamı sarsılıyor. Majesteleri halkın isteğine uymalı; devletin büyük çıkarı için Guozhong ve yandaşları yasaya teslim edilmeli. Tam o sırada bir Tibet elçisi, posta konağının kapısında Guozhong’un yolunu kesip şikâyetini bildirdi. Kalabalık, Yang Guozhong’un Tibetlilerle birleşip isyan planladığını haykırdı! Askerler konağı dört yandan kuşattı; Yang Guozhong ile Wei Fangjin’in aileleri öldürüldükten sonra bile dağılmadılar. Xuanzong, Gao Lishi’ye nedenini sordurdu. Dönen yanıt şuydu：Generaller Guozhong’u öldürdüler, fakat Guifei’nin sarayda bulunması insanları korkutuyor. Bunun üzerine Xuanzong, Lishi’ye Guifei’ye kendi canına kıymasını emretmesini buyurdu.

宛转: Güzel kadının ölmeden önceki derin ve iç burkan kederini anlatır. 蛾眉: Eski dilde güzel kadınları belirtir; burada Yang Guifei’dir. 《诗经·卫风·硕人》 (Şiirler Kitabı · Wei Ezgileri · Görkemli Güzel): 螓首蛾眉。 — Ağustosböceğininki gibi geniş alın, ipek güvesininki gibi ince kavisli kaşlar.

花钿: Altın, yalıçapkını tüyü, inci ve değerli taşlar gibi malzemelerden yapılan çiçek biçimli süs.

委地: Yere atmak, yerde bırakmak.

翠翘: Yalıçapkınının kuyruğunu andıran bir takı.

金雀: Altın kuşlu saç tokası; biçimi anka kuşunu andırır, eski adıyla kızıl kuş.

玉搔头: Yeşim saç tokası. 《西京杂记·卷二》: 武帝过李夫人，就取玉簪搔头。自此後宫人搔头皆用玉。 Anlamı: İmparator Wu, Hanım Li'yi ziyaret ettiğinde yeşim saç tokasını alıp başını kaşıdı. Bundan sonra saray kadınları başlarını kaşımak için hep yeşim kullandı.

云栈: Bulutlara kadar yükselen, yamaçlara kurulmuş tahta yol.

萦纡（yíngyū）：kıvrılıp dolanmak。

剑阁：Jianmen Geçidi olarak da bilinir; günümüzde Sichuan’ın Jiange ilçesinin kuzeyindedir, Qin’den Shu’ya girişte önemli bir…

Yol. Buradaki dağlar kılıç gibidir; sarp kayalıkların kesildiği yerde iki dağ bir kapı gibi karşı karşıya durur. Zhuge Liang, Shu’nun başbakanıyken geçiş sağlamak için kayaları oydurup boşlukta asılı ahşap bir geçit yaptırmıştır.

峨嵋山：Bugünkü Sichuan eyaletinin Emeishan şehrindedir。Xuanzong Shu'ya kaçarken Emei Dağı'ndan geçmemiştir，burada genel olarak Shu bölgesinin yüksek dağları kastedilir。

行宫：İmparatorun başkent dışındaki yolculuklarında geçici olarak kaldığı konut.

夜雨闻铃: Gece yağmurunda çan sesi duymak. 《明皇杂录·补遗》 (Minghuang Üzerine Çeşitli Kayıtlar · Ekler): 「明皇既幸蜀，西南行。初入斜谷，霖雨涉旬，于栈道雨中闻 — Minghuang Shu’ya yönelip güneybatıya ilerledi. Xie Vadisi’ne ilk girdiğinde yağmurlar on günü aşmıştı; kayalıklara kurulu yolda, yağmurun içinde duydu

Çıngırak sesi dağlarda yankılanıyordu。İmparator gözdesinin yasını tuttuğundan，bu sesi alıp kederini dile getirmek için 《雨霖铃曲》（Yağmurda Çıngırak Ezgisi）adlı besteye dönüştürdü。」Burada bu olaya örtük gönderme yapılır。Daha sonra 《雨霖铃》（Yağmurda Çıngırak）Song ci şiirinde bir ezgi kalıbının adı oldu。

天旋日转: Durumun iyiye dönmesini belirtir. İmparator Suzong’un Zhide döneminin ikinci yılında Guo Ziyi’nin ordusu Chang’an’ı geri aldı.

回龙驭: İmparatorun arabasının ve maiyetinin geri dönmesi.

不见玉颜空死处: “Yeşim yüz görünmez, yalnız öldüğü yer kalır.” «旧唐书·后妃传» (Eski Tang Tarihi · İmparatoriçeler ve Eşler Biyografileri) şöyle aktarır: Xuanzong, Shu'dan dönünce bir saray elçisini Yang Guifei'ye adak sunmaya gönderdi ve gizlice başka bir yere yeniden gömülmesini emretti. İlk gömüldüğünde mor bir döşeğe sarılmıştı; bedeni çürümüş, ancak koku kesesi kalmıştı. Saray görevlisi bunu sundu; tahtı bırakmış imparator görünce derin kedere kapıldı, bunun üzerine başka bir saray salonuna onun resminin yapılmasını buyurdu ve sabah akşam ona baktı.

信马：Atı kamçılamaya gönlü olmadan，onu kendi yürüyüşüne bırakmak demektir。

太液：Han sarayında Taiye adında bir gölet bulunuyordu.

未央: Han döneminde Weiyang Sarayı vardı. Buradaki kullanımların tümü, dolaylı olarak Tang başkenti Chang'an'daki imparatorluk sarayını belirtir.

春风桃李花开夜: Bahar rüzgârında şeftali ve erik çiçeklerinin açtığı gece. Bir varyantta 「春风桃李花开日」, yani bahar rüzgârında şeftali ve erik çiçeklerinin açtığı gün biçimindedir.

西宫南苑: Bir başka nüshada 「西宫南内」 olarak geçer; imparatorluk sarayının iç kısmına 大内 denir. Batı Sarayı, Batı İç Sarayı olan Taiji Sarayı'dır; Güney İç Sarayı ise Xingqing Sarayı'dır. Xuanzong başkente döndükten sonra önce Güney İç Sarayı'nda yaşadı. Shangyuan döneminin ilk yılında güçlü hadım Li Fuguo, Suzong'un adını kullanarak Xuanzong'u Batı İç Sarayı'na taşınmaya zorladı; ayrıca Xuanzong'un yakınları Gao Lishi, Chen Xuanli ve başkalarını sürgüne gönderip görevden düşürdü.

梨园弟子: Xuanzong’un vaktiyle yetiştirdiği müzisyen ve dansçıları belirtir. 梨园:《新唐书·礼乐志》（Yeni Tang Tarihi’nin Törenler ve Müzik Bölümü）uyarınca, Tang Xuanzong zamanında sarayda müzik öğretilen kurumdur.「坐部伎」（oturarak icra eden müzisyenler）arasından üç yüz kişi seçilip şarkı ve dans eğitimi verilmiş, çağrıldıklarında gösteri yapmaları sağlanmış ve onlara「皇帝梨园弟子」（imparatorun Armut Bahçesi öğrencileri）denmiştir.

椒房: İmparator eşlerinin oturduğu yer; duvarları Sichuan biberi katılmış sıvayla kaplandığı için böyle adlandırılır. 阿监: Sarayda hizmet eden kadın görevli. 青娥: Genç saray kadını. 《新唐书·百官志》 (Yeni Tang Kitabı, Memuriyetler Bölümü) uyarınca, iç sarayın Gongzheng birimindeki ajian ve yardımcı jian, yedinci derece memura denk sayılırdı.

孤灯挑尽: Eskiden aydınlatma için yağ kandili kullanılırdı; ışığın parlak kalması için belirli aralıklarla yağa batırılmış fitili biraz öne çekmek gerekirdi. 挑尽, fitilin sonuna kadar düzeltilmiş olması, gecenin ilerlediğini gösterir. Not: Tang sarayında geceleri yağ kandili değil mum yakılırdı; buradaki amaç Xuanzong'un son yıllarındaki yaşam ortamının acıklı yalnızlığını betimlemektir.

迟迟: Ağır, yavaş. Gece nöbetlerini bildiren çan ve davulların başlama ve bitme saatleri normalde bellidir; burada Xuanzong’un uzun gece boyunca uyuyamadığı sıradaki ruh hâlini anlatmak için kullanılır.

耿耿：Hafifçe parlayan.

欲曙天: Uzun gecenin şafağa yaklaşan vakti.

鸳鸯瓦：Çatıda biri içbükey, biri dışbükey biçimde birbirine oturan kiremitler. 《三国志·魏书·方技传》（Üç Devlet Tarihi · Wei Kitabı · Yöntem ve Sanat Ustalarının Yaşamları）şöyle kaydeder：İmparator Wen, düşünde sarayın çatısından iki kiremidin yere düşüp bir çift mandarin ördeğine dönüştüğünü görür. Birbirine ters yönlerde oturtulan çatı kiremitlerine yin-yang kiremitleri, ayrıca mandarin ördeği kiremitleri denir.

霜华：Kırağı çiçekleri.

翡翠衾：Üzerine yalıçapkını işlenmiş bir yorgan. 《楚辞·招魂》（Chu Şiirleri · Ruhu Çağırma）：翡翠珠被，烂齐光些。（Yalıçapkınları ve incilerle bezeli örtü, ışıl ışıl parlıyor.） Değerli olduğunu anlatır.

谁与共：Kiminle paylaşmalı.

临邛道士鸿都客: Línqiong’dan Chang’an’a gelen bir Taocu rahip bulunduğu anlamındadır. 临邛, günümüzde Sichuan’daki Qionglai ilçesidir; 鸿都 ise ölümsüzlerin sarayını belirtir.

致魂魄：Yang Guifei'nin ölmüş ruhunu çağırmak。

方士: Büyülü güçleri olan kişi. Burada Taocu rahibi belirtir.

殷勤：Elinden geleni yapmak.

排空驭气: Bulutlara yükselip sisleri sürmek, yani göklerde yol almak.

穷：Sonuna kadar gitmek, her yeri aramak.

碧落：gökyüzü。

黄泉: Yer altını belirtir.

海上仙山：Denizdeki ölümsüzler dağları. Tarihçinin Kayıtları'nın Fengshan Törenleri bölümünde, Qi kralları Wei ve Xuan ile Yan Kralı Zhao'dan itibaren denize adamlar gönderilip Penglai, Fangzhang ve Yingzhou'nun arandığı anlatılır; bu üç kutsal dağın Bohai Denizi'nde olduğu rivayet edilir.

玲珑: Görkemli, zarif ve ustaca işlenmiş.

五云：beş renkli bulutlar。

绰约: Hafif, zarif ve yumuşak bir beden görünüşü. 《庄子·逍遥游》 (Zhuangzi, Özgürce Dolaşmak): 藐姑射之山，有神人居焉，肌肤若冰雪，绰约如处子。 (Uzak Gushe Dağı'nda tanrısal bir insan yaşar; teni buz ve kar gibidir, genç bir kız kadar narin ve zariftir.)

参差：Sanki, yaklaşık olarak.

金阙：Altın kapı kuleleri. 《太平御览》 altmış altıncı cilt, 《大洞玉经》 eserinden aktarır：Shangqing Sarayı’nın girişinde iki kule vardır; soldaki altın, sağdaki yeşim kuledir. 西厢：Batı kanadı. 《尔雅·释宫》 şöyle der：室有东西厢日庙。 Yani doğu ve batı kanatları olan yapıya tapınak denir. Batı kanadı sağdadır.

玉扃（jiōng）: Yeşim kapı. 玉阙 ifadesinin başka bir biçimidir.

转教小玉报双成：Ölümsüzlerin sarayında avluların iç içe olduğunu, haberin birkaç aracıdan geçerek ulaştırılması gerektiğini anlatır. 小玉：Wu Kralı Fuchai'nin kızı Xiaoyu. 双成：Efsanede Batı'nın Ana Kraliçesi'nin hizmetçisi Shuangcheng. Burada ikisi de Yang Guifei'nin ölümsüzler dağındaki hizmetçilerini temsil eder.

九华帐：görkemli nakışlarla süslenmiş yatak perdesi。九华，kat kat çiçek bezemelerini anlatır，perdenin inceliğini vurgular。《宋书·后妃传》eserinde：自汉氏昭阳之轮奂，魏室九华之照耀。（Han’ın Zhaoyang Sarayı’nın görkeminden，Wei hanedanının dokuz çiçekli perdelerinin ışıltısına kadar。）

珠箔：inci perde。

银屏：Gümüşle süslenmiş paravan.

迤逦: Aralıksız, birbirini izleyerek.

云鬓: Bir başka nüshada “云髻” olarak geçer; kadının gür ve güzel saçlarını bulutlara benzetir.

新睡觉：Uykudan yeni uyanmak。觉，uyanmak。

袂（mèi）：Giysi kolu.

飘飖：Bir başka aktarımda 「飘飘」 biçimindedir; ikisi de süzülüp salınmayı anlatır.

玉容寂寞: Burada güzel yüzün solgun, kederli ifadesini anlatır.

阑干：Birbirini çapraz keserek yayılma hâli. Burada yüzün gözyaşı izleriyle dolmasını anlatır.

凝睇（dì）: Gözünü ayırmadan bakmak.

昭阳殿: Han İmparatoru Cheng'in gözde eşi Zhao Feiyan'ın yatak sarayı. Burada Yang Guifei'nin yaşamış olduğu sarayı belirtir.

蓬莱宫: Söylencelerde denizde bulunan ölümsüzler dağı Penglai; burada Guifei’nin bu dağdaki konutunu belirtir.

人寰（huán）：İnsan dünyası.

旧物：Hayattayken Xuanzong ile aşklarını mühürleyen yadigârları belirtir.

寄将去: Geri götürmesi için Taocu rahibe emanet etmek.

擘: Ayırmak, yarmak.

合分钿：işlemeli kutunun üzerindeki deseni iki parçaya ayırmak。

「钗留一股合一扇，钗擘黄金合分钿。」dizesi：Altın saç iğnesiyle işlemeli kutuyu ikiye ayırıp her birinin yarısını kendine saklar。

但令: Bir başka aktarımda 「但教」 biçimindedir; ikisi de burada “yeter ki” anlamındadır.

重寄词：İmparatorluk gözdesi，veda ederken ondan bir kez daha sözlerini iletmesini ister。

两心知：Yalnızca Xuanzong ile gözde eşi Guifei’nin yüreklerinde bildiği şey.

长生殿：Lishan’daki Huaqing Sarayı içinde bulunan ve Tianbao döneminin ilk yılında yapılan Uzun Yaşam Salonu. 「七月」（yedinci ay） ile başlayan altı dize şairin hayal ürünüdür. Chen Yinke, 《元白诗笺证稿·长恨歌》（Yuan ve Bai’nin Şiirleri Üzerine Açıklamalı İnceleme Taslağı · Sonsuz Keder Şarkısı） içinde şöyle der：「长生殿七夕私誓之为後来增饰之物语，并非当时真确之事实」。（Uzun Yaşam Salonu’nda Qixi gecesi edilen gizli yemin, sonradan eklenip süslenmiş bir anlatıdır; o dönemde gerçekten yaşanmış bir olay değildir.） 「玄宗临幸温汤必在冬季、春初寒冷之时节。今详检两唐书玄宗记无一次于夏日炎暑时幸骊山。」（Xuanzong kaplıcalara mutlaka kışın ya da ilkbahar başının soğuk günlerinde giderdi. İki Tang Tarihi’nin Xuanzong kayıtları ayrıntılı incelendiğinde, yaz sıcağında Lishan’a tek bir ziyareti bile görülmez.） Ayrıca burada Uzun Yaşam Salonu denilen yer, Huaqing Sarayı’ndaki salon değil, Chang’an imparatorluk sarayındaki yatak salonunun yaygın adıdır.

比翼鸟: Efsanevi bir kuşun adı; tek gözü ve tek kanadı olduğu, dişiyle erkeğin ancak birleşerek uçabildiği söylenir.

连理枝：İki ağacın gövdesinin birbirine sarılıp birleşmesi. Eskiler bu iki varlığı, sevgililerin birbirini sevip hiç ayrılmamasına benzetirdi.

恨：Pişmanlık, içte kalan üzüntü.

绵绵: Kesintisiz sürüp giden.

无绝期: Sona ereceği bir zaman yok. Bir başka nüshada “无尽期”, yani “Bitiş zamanı yok”, biçimindedir.

《长恨歌》 (Sonsuz Kederin Şarkısı), Tang şairi Bai Juyi'nin uzun bir anlatı şiiridir. Şiir, Tang Xuanzong ile Yang Guifei'nin trajik aşkını canlı biçimde anlatır. Şair, tarihî kişilerden ve efsanelerden yararlanarak dolambaçlı, dokunaklı bir öykü kurmuş; yarattığı sanatsal imgelerle gerçek yaşamın hakikatini yeniden canlandırarak yüzyıllar boyunca okurları etkilemiştir. Şiir, sonraki dönemlerin pek çok edebî eserinde derin izler bırakmıştır.

Yazar bu uzun anlatı şiirinde özlü bir dil, güzel imgeler ve anlatıyla lirizmi birleştiren bir yöntemle Tang Xuanzong ile Yang Guifei’nin An Lushan ve Shi Siming ayaklanması sırasındaki aşk trajedisini anlatır: Aşkları, kendi davranışlarının doğurduğu ayaklanmayla yıkılmıştır ve bunun ruhsal acısını sonu gelmez biçimde tatmaktadırlar. Tang Xuanzong ile Yang Guifei tarihsel kişilerdir; ancak şair tarihe sıkı sıkıya bağlı kalmaz. Tarihin belli belirsiz izlerinden, dönemin söylencelerinden ve halkın söylediği şarkılardan dolambaçlı, dokunaklı bir öykü çıkarır; bunu dönüp dolaşan, derin ve iç burkan bir sanat biçimiyle betimler ve terennüm eder. Şiirin öyküsüyle kişileri sanatsal bir dönüşümden geçtiği, gerçek insanların karmaşık hakikatini yeniden canlandırdığı için çağlar boyunca okurların yüreklerinde dalgalar uyandırabilmiştir.

Şiir üç bölüme ayrılır: Başlangıçtan “惊破霓裳羽衣曲” (Gökkuşağı Etek ve Tüy Kaftan ezgisini dehşetle böldü) dizesine kadar ilk bölüm uzanır. Şair, otuz iki dizede Tang Minghuang ile Yang Guifei’nin aşk hayatını, bunun yol açtığı yönetim ihmallerini ve ülke kargaşasını, ayrıca An Lushan ve Shi Siming isyanının patlak vermesini anlatır. İkinci bölüm, “九重城阙烟尘生” (dokuz katlı sarayda savaş tozu yükseldi) ile “魂魄不曾来入梦” (ruhu düşlerime hiç gelmedi) arasındaki kırk iki dizedir; Yang Guifei’nin Mawei menzilindeki asker ayaklanmasında öldürülmesini ve ardından Tang Xuanzong’un ona duyduğu özlemi anlatır. “临邛道士鸿都客” (Linqionglu Taocu, Hongdu’nun konuğu) dizesinden sona kadar olan son bölümde ise Taocu rahibin Tang Xuanzong için ölümsüzler dağında Yang Guifei’yi araması anlatılır.

Şair, açılıştaki 「汉皇重色思倾国」, yani Han hükümdarı güzelliğe düşkündü, ülkeleri sarsacak bir güzel arardı dizesiyle Tang’daki felaketlerin nedenini ve öykünün trajik unsurunu ortaya koyar. Çok sıradan görünür; sanki öykü zaten buradan başlamalıymış, yazarın düşünmesine bile gerek yokmuş gibidir. Oysa bu yedi karakter çok yoğun anlam taşır ve bütün eserin ana çizgisidir; trajik unsuru açığa çıkarmakla kalmaz, şiirin bütününü harekete geçirip yönetir. Sonraki her şey buradan doğar. Ardından şiir aşama aşama, katman katman açılır：Önce Tang Xuanzong’un güzelliğe düşkünlüğü ve türlü arayışlardan sonra 「回眸一笑百媚生，六宫粉黛无颜色」, yani dönüp bir gülümsediğinde yüzlerce cazibe doğuran, altı sarayın süslü güzellerini solgun bırakan Yang Guifei’yi sonunda kollarına alışı anlatılır. Sonra Yang Guifei’nin güzelliği betimlenir; ne kadar büyüleyici olduğu ve bu sayede haremde nasıl gözde hâline geldiği gösterilir. 「姊妹弟兄皆列土」, yani kız ve erkek kardeşlerinin hepsine topraklar verilir; tam da 「一人得道，鸡犬升天」, bir kişi Tao’ya erişince tavuklarıyla köpeklerinin bile göğe yükselmesi sözündeki gibi, Yang ailesi Yang Guifei sayesinde ezici bir güç kazanır, kimseyi tanımaz olur. Yang Guifei’ye kavuşan Tang Xuanzong kendini arzuya ve eğlenceye bırakır, gün boyu şarkıya, dansa, şaraba ve kadınlara gömülür; sonunda 「从此君王不早朝」, yani hükümdar artık sabah divanına çıkmaz olur. Şair bunu tekrar tekrar vurgulayarak An Lushan ve Shi Siming İsyanı’nın patlak verme nedenini gösterir. Bu bölüm, bütün aşk trajedisinin temeli ve 「长恨」, sonsuz kederin içsel nedenidir. 「Şair, saray hayatını gerçekçi biçimde anlattığı bu bölümle öykünün kadın ve erkek kahramanlarını bize alaydan uzak olmayan bir dille tanıtır：Güzelliği ülkesinden üstün tutan bir imparator ve cazibesine, gördüğü iltifata güvenen bir eş. Ayrıca Tang Xuanzong’un güzelliğe kapılıp ülkeyi felakete sürüklemesinin bu trajedinin kökü olduğunu canlı biçimde ima eder.

Bu aşk trajedisinde Yang Guifei'nin ölümü kilit bir olaydır. Şair, ikinci bölümde An Lushan ve Shi Siming İsyanı çıktıktan sonra imparatorun askerleriyle telaş içinde güneybatıya kaçışını, özellikle de bu kargaşada Tang Xuanzong ile Yang Guifei'nin aşkının yıkılışını somut biçimde anlatır. Yang Guifei'nin ölümüne yol açan da tam budur. 「六军不发」, yani ordunun ilerlemeyi reddederek Yang Guifei'nin öldürülmesini istemesi, Tang Xuanzong'un ona gösterdiği aşırı ilgi ve tutkunun halkın öfkesini uyandırdığını gösterir. Şair, ikisinin ölümle ayrılışını şu altı dizede anlatır: 「六军不发无奈何，宛转蛾眉马前死。花钿委地无人收，翠翘金雀玉搔头。君王掩面救不得，回看血泪相和流。」 Anlamı şöyledir: Altı ordu ilerlemez, yapılacak bir şey yoktur; ince kaşlı güzel, atların önünde can verir. Çiçek biçimli süsleri yere düşer, kimse toplamaz; yalıçapkını tüylü tokalar, altın kuşlar, yeşim saç iğneleri orada kalır. Hükümdar yüzünü örter, onu kurtaramaz; dönüp baktığında kan ve gözyaşı birbirine karışır. Keder, sözcüklerin dışına taşar. Özellikle 「君王掩面救不得，回看血泪相和流」 dizelerinde şair, Xuanzong'un sevdiğinden ayrılmaya dayanamayışı ile onu kurtarmak isteyip de kurtaramayışı arasındaki iç çatışmayı ve acısını ince bir anlatımla göz önüne serer.

Şair，Yang Guifei’nin ölümünden sonra Tang Xuanzong’un çektiği özlem acısını doğrudan betimlemez，kişinin iç dünyasındaki yürek burkan「恨」（keder ve pişmanlık）duygusuna odaklanarak incelikli，ıssız bir özlemi dile getirir。「君臣相顾尽沾衣」（Hükümdarla maiyeti birbirine bakar，hepsinin giysileri gözyaşıyla ıslanır）dizesinden「魂魄不曾来入梦」（Ruhu bir kez olsun rüyama gelmedi）dizesine kadar：Tang Minghuang’ın durum istikrara kavuştuktan sonra Shu’dan başkente dönüşünü，Mawei Yamacı’ndan geçerken acı anılarının canlanmasını anlatır。Başkente döndükten sonra da gördükleri kederini uyandırır，gece gündüz süren özlemin hüznünü gideremez。Saraya dönünce eşyalar aynı，insanlar değişmiştir，gündüz nesneler acısını deşer，gece「孤灯挑尽」（yalnız lambanın fitilini sonuna dek düzeltir）ama「成眠」（uykuya dalmak）mümkün olmaz，gece gündüz düşünmek dinmeyen，içli özlemini söndüremez，umudunu rüyalara bağlar，biri yaşarken öteki ölü，ayrılığın üzerinden kaç ay geçmiştir：「魂魄不曾来入梦」（Ruhu bir kez olsun rüyama gelmedi）。「长恨」（bitmeyen keder）içindeki「恨」（keder ve pişmanlık），insanın ruhunu sarsar。

「临邛道士鸿都客」, yani “Linqiong'lu Taocu, Hongdu'nun konuğu”, dizesinden şiirin sonuna kadar, Taocunun Tang Xuanzong'a Yang Guifei'yi ararken yardım edişi anlatılır. Şair romantik bir yöntem kullanır; bir göğe çıkar, bir yerin altına iner: 「上穷碧落下黄泉，两处茫茫皆不见」, yani “Yukarıda göğün sonuna, aşağıda ölüler diyarına dek aradı; iki uçsuz yerde de onu bulamadı”. Sonunda denizin üzerindeki belli belirsiz bir ölümsüzler dağında Yang Guifei bulunur. O, 「玉容寂寞泪阑干，梨花一枝春带雨」, yani “Yeşim gibi yüzü yalnız, gözyaşları sel sel; ilkbahar yağmuruyla ıslanmış bir dal armut çiçeği”, görünümüyle ölümsüzler diyarında yeniden belirir. Han hanedanının elçisini içtenlikle karşılar; sevgi dolu bakışlarla, eşyalar ve sözler aracılığıyla duygularını iletip eski yeminini yineler. Bu, Tang Xuanzong'un ona duyduğu özleme karşılık verir ve “长恨”, yani “bitmeyen keder”, temasını daha da derinleştirip yoğunlaştırır. Şiir, 「天长地久有时尽，此恨绵绵无绝期」, yani “Gök ve yer sonsuz görünse de bir gün biter; bu keder uzar gider, sonu gelmez”, sözleriyle biter. Böylece ana düşünce açıklanır, başlangıca karşılık verilir ve 「清音有馀」, yani “Duru ezginin yankısı sürer”, etkisi sağlanarak okura çağrışım ve yeniden düşünme alanı bırakılır.

《长恨歌》, yani Ebedî Kederin Şarkısı'nda bize ilk estetik hazzı veren, şiirdeki incelikle kıvrılan dokunaklı öykü ve onun ustalıklı, özgün sanatsal kurgusudur. Bütün şiirin odağı 「长恨」, yani bitmeyen kederi söylemektir; ancak şair söze 「重色」, güzelliğe aşırı düşkünlükten başlar ve bunu genişçe işleyip yoğunlaştırır. 「日高起」, güneş yükseldikten sonra kalkmak; 「不早朝」, sabah divanına çıkmamak; 「夜专夜」, her geceyi yalnız ona ayırmak; 「看不足」, seyretmeye doyamamak gibi ifadeler, mutluluğun doruğuna varılmış bir komedi sahnesini andırır. Oysa bu aşırı mutluluk, ardından gelecek sonsuz kederi karşıtlığıyla belirginleştirir. Tang Xuanzong'un sefahatiyle devlet işlerini aksatması siyasal trajediyi doğurur; bu da dönüp onun Yang Guifei ile yaşadığı aşkın trajedisine yol açar. Trajediyi yaratanın sonunda trajedinin başkişisine dönüşmesi, öykünün özgün ve dolambaçlı yanıdır; kadın ve erkek başkişilerin neden bitmeyen kedere mahkûm olduğunun da açıklamasıdır. Geçmişte birçok kişi bu şiirin eleştirel bir yergi taşıdığını söylemiştir; bu anlam tam burada yatar. Mawei Yamacı'nda Yang Guifei'nin öldüğü sahnede şair, Tang Xuanzong'un sevdiğinden vazgeçmeye dayanamaması ama onu kurtarmak isteyip de kurtaramaması arasındaki iç çatışmayı ve acıyı son derece ince, somut ve canlı biçimde betimler. Ancak 「血泪相和流」, kanla gözyaşının birbirine karıştığı bu ölüm ayrılığı yüzünden tükenmeyen bir keder doğar. Ardından şair, Tang Xuanzong'un Yang Guifei'ye duyduğu özlemi farklı yönlerden tekrar tekrar işler. Fakat şiirin olay örgüsü tek bir duygu noktasında durmaz; kişinin iç dünyası katman katman açıldıkça, onun duygularına karşılık veren manzaralar değiştikçe zaman ve öykü de ilerler. Olayları açıp geliştiren, kişinin düşünce ve duygularıdır. Tang Xuanzong, ölümle ayrılıktan sonra Shu'ya kaçarken içi acı ve kederle doludur; başkente dönüş yolunda eski yerlerden yeniden geçmek, acı anıları canlandırır; saraya döndükten sonra gündüz eşyaları görüp hüzünlenir, gece yatağında dönüp durur, uyuyamaz. Gece gündüz düşünüp ona kavuşamayınca umudunu düşlere bağlar, ama 「悠悠生死别经年，魂魄不曾来入梦」: Yaşamla ölümün ayırdığı uzun yıllar geçer, ruhu bir kez olsun düşüne girmez. Şiir buraya geldiğinde bitmeyen kederin acısını son derece sarsıcı biçimde anlatmıştır; öykü burada bitse de olur gibi görünür. Ama şair kalemini başka yöne çevirir, yeni bir âlem açar; hayal gücünün renkli kanatlarıyla büyüleyici, dokunaklı bir ölümsüzler ülkesi kurarak trajedinin olay örgüsünü doruğa taşır. Öykü böylece daha kıvrımlı, inişli çıkışlı ve dalgalı olur. Bu dönüş hem beklenmediktir hem de duyguların ve olayların mantığına uygundur. Öznel isteklerle nesnel gerçekliğin sürekli çatışması sayesinde şiir, kişilerin binbir dönüş yaşayan ruh hâlini bütün derinliğiyle yansıtır; öykü de bu yüzden daha incelikli ve dokunaklı görünür.

《长恨歌》 (Sonsuz Kederin Şarkısı), lirik yönü çok güçlü bir anlatı şiiridir. Şair, öyküyü anlatırken ve kişileri oluştururken Çin geleneksel şiirinin ustalaştığı duygusal anlatım yöntemlerini kullanır; anlatıyı, manzara betimlemesini ve duygu ifadesini uyumla birleştirerek duyguların dönüp dolaştığı bir yapı kurar. Bazen kişilerin düşünce ve duygularını manzaraya aktarır, manzaranın yansımasıyla ruh hâllerini belirginleştirir; bazen kişilerin çevresindeki ayırt edici manzara ve nesneleri seçer, bunları algılayışları aracılığıyla iç duygularını gösterir; katman katman yoğunlaştırarak yüreklerinin derinliklerinde birikmiş, dile gelmesi güç duyguları tam yerinde ifade eder. Tang İmparatoru Xuanzong güneybatıya kaçarken her yanda sarı toz, uçurum yolları ve yüksek dağlar vardır; gün ışığı soluk, sancaklar cansız, sonbahar manzarası hüzünlüdür. Burada hüzünlü sonbahar görüntüleri kişinin kederli düşüncelerini pekiştirir. Shu diyarında yeşil dağlar ve duru sular karşısında bile sabah akşam sevgisini unutamaz. Shu'nun dağları ve suları aslında çok güzeldir, ama yalnız ve kederli Xuanzong'un gözünde dağların “青” (yeşili), suların “碧” (yeşim mavisi) bile yürek sızlatır. Doğanın güzelliğinden ancak dingin bir ruhla zevk alınabilir; onda bu dinginlik olmadığından içindeki acı daha da büyür. Güzel manzarayla kederin anlatılması, duyguyu bir kat daha derinleştirir. Geçici saraydaki ay ışığı, yağmurlu gecedeki çan sesi zaten insanın duygularını kolayca uyandırır; şair bu sıradan ama ayırt edici şeyleri yakalayarak insanı hüzün ve yürek parçalayan acı dünyasına götürür. Üstelik görülenle duyulanın, rengin ve sesin iç içe geçmesiyle, kişinin içindeki keder ve ıssızlık dilde ve tonda da belirir; bu da başka bir katmandır. Başkente dönüş yolundaki “天旋地转” (göğün ve yerin dönmesi, durumun tersine çevrilmesi) aslında sevindirici bir şeydir, ama eski yerlerden yeniden geçerken yeşim yüzlü güzeli göremeyince kendini tutamaz, kederle ağlar. Anlatıya acı veren bir anı katmanı daha eklenir. Chang'an'a döndükten sonra, “归来池苑皆依旧，太液芙蓉未央柳。芙蓉如面柳如眉，对此如何不泪垂” (Dönünce havuzlar ve bahçeler eskisi gibidir, Taiye'nin lotusları, Weiyang'ın söğütleri. Lotuslar yüzüne, söğütler kaşlarına benzer; bunlara bakıp da nasıl gözyaşı dökülmez). Gündüzleri çevrenin ve manzaranın uyandırdığı çağrışımlarla kişiyi hatırlar; manzara aynıdır, ama insan yoktur, gözyaşları istemsizce süzülür. Taiye Havuzu'nun lotuslarında ve Weiyang Sarayı'nın söğütlerinde sanki Yang Guifei'nin yüzünü görür. Böylece kişinin son derece karmaşık ve ince iç dünyası sergilenir. “夕殿萤飞思悄然，孤灯挑尽未成眠。迟迟钟鼓初长夜，耿耿星河欲曙天。” (Akşam sarayında ateşböcekleri uçuşur, düşünceler sessizce hüzünlenir; yalnız kandilin fitili tükenene dek düzeltilir, yine uyku gelmez. Ağır çan ve davul sesleriyle uzun gece başlar, parlak Samanyolu altında şafak yaklaşır.) Akşamdan şafağa uzanan anlatım, gece duyguların çevrelemesiyle uzun süre uyuyamamayı yoğun biçimde gösterir. Bu acılı özlem, “春风桃李花开日” (bahar rüzgârında şeftali ve erik çiçeklerinin açtığı günlerde) de, “秋雨梧桐叶落时” (sonbahar yağmurunda wutong yapraklarının döküldüğü vakitlerde) de böyledir. Geçmişteki “梨园弟子” (Armut Bahçesi sanatçıları) ve “阿监青娥” (saray görevlisi ve genç kadınlar) artık ak saçlı, solgun yüzlü görülünce, eski sevinçlerin özlemi daha da artar ve doğal olarak yürek kararır. Dağılan sarı tozdan Shu dağlarının yeşiline, geçici saraydaki yağmurdan zaferle dönüşe, gündüzden geceye, bahardan sonbahara kadar, her yerde nesneler acıyı uyandırır, her an görülenler sevilen kişiyi hatırlatır; şiirin başkişisinin acılı arayışı her yönden tekrar tekrar yoğunlaştırılır. Gerçek yaşamda bulamayınca düşte arar; düşte bulamayınca ölümsüzler diyarında arar. Bu inişli çıkışlı dönüşler ve katman katman yoğunlaşma, kişinin duygularını döndürerek yükseltir ve doruğa ulaştırır. Şair, tam da bu katmanlı yoğunlaştırma, yinelenen duygusal anlatım ve dönüp dolaşmalar aracılığıyla kişinin düşünce ve duygularını daha derin ve zengin kılar, şiire “肌理细腻” (ince işlenmiş bir doku) kazandırır ve sanatsal etkisini güçlendirir.