Rốt cuộc Thái Sơn mang khí tượng thế nào? Trải khắp đất Tề Lỗ, sắc núi xanh thẫm dường như không có tận cùng.

Đất trời gom cảnh sắc kỳ lạ, tú lệ về đây; hai sườn núi hướng nắng và khuất nắng chia nhau sáng tối, như ngăn thành buổi sớm và hoàng hôn.

Từng lớp mây bốc lên, khiến lòng tôi rạo rực; tôi mở to mắt, mãi dõi theo những cánh chim bay về núi.

Rồi sẽ có ngày, ta nhất định lên đỉnh núi cao nhất, phóng tầm mắt nhìn, để mọi ngọn núi đều hóa thấp nhỏ.

岱宗: Đại Tông, tôn xưng núi Thái Sơn. 岱 là Thái Sơn; 宗 có nghĩa tôn sùng, đứng đầu. 夫如何: rốt cuộc thế nào, mang giọng ngợi ca và tự hỏi.

齐鲁: vùng đất của hai nước Tề, Lỗ thời cổ, ở đây dùng để thể hiện thế núi Thái Sơn trải dài rộng lớn. 未了: không có tận cùng.

造化: thiên nhiên. 钟: tụ hội. 神秀: cảnh tượng kỳ lạ, đẹp đẽ.

阴阳: ở đây chỉ mặt núi khuất nắng và mặt núi đón nắng. 割昏晓: núi cao hiểm trở khiến độ sáng tối hai bên chênh lệch lớn, như chia tách hoàng hôn với bình minh; không có nghĩa hai bên thực sự ở những ngày khác nhau.

荡胸: Làm lồng ngực, tâm hồn rung động. 曾云: Mây trùng điệp, 曾 ở đây thông với 层, đọc là céng; các bản lưu truyền cũng có bản viết thẳng là “层云”. Bài này giữ chữ “曾” của nguyên điển đã đối chiếu.

决眦: cách nói khoa trương chỉ việc hết sức mở to mắt. 眦 là khóe mắt. 入归鸟: thu cánh chim xa đang về vào tầm mắt, diễn tả ánh nhìn dõi theo rất lâu.

会当: Cuối cùng nhất định sẽ, biểu thị nguyện vọng kiên định. 凌: Leo lên, lên tới. 绝顶: Đỉnh núi cao nhất. 小: Trông thấp bé, diễn tả cảm giác khi lên cao nhìn xa.

Dẫn đọc tác phẩm: Bài cổ thi ngũ ngôn này lấy việc ngắm Thái Sơn từ xa làm trung tâm, vừa trải ra sắc núi mênh mang giữa Tề và Lỗ, vừa viết người ngắm bị thế núi, mây trời và chim về lay động ra sao. Lời lên đỉnh nổi tiếng nhất trong bài là chí nguyện nảy sinh từ cảnh trước mắt, không thể ngược lại coi cả bài là ghi chép đã lên đỉnh. Khi đọc có thể chú ý sự thay đổi của tầm nhìn: trước ngắm tổng thể thế núi, rồi phân biệt sáng tối và những cánh chim nhỏ, cuối cùng mở trí tưởng tượng về nơi cao chưa tới.

Câu mở đầu không nói thẳng núi Thái Sơn hùng vĩ, mà dùng một câu hỏi để giữ niềm kinh ngạc trong giọng điệu. Tiếp đó viết sắc xanh trải dài giữa Tề và Lỗ, dùng vùng đất rộng lớn làm nổi bật tầm vóc ngọn núi; điều người đọc cảm thấy trước tiên không phải một đỉnh núi có thể khoanh định, mà là tổng thể khó nhìn hết. Chữ “钟” (hun đúc, tụ hội) tập trung sức sáng tạo của thiên nhiên vào núi, còn “割” (chia cắt) khiến ánh sáng như trở thành vật chất có thể bị thế núi tách đôi; giữa một tĩnh một động, độ cao hùng vĩ có được thước đo hữu hình.

Đến mây và chim về, cảnh xa bắt đầu đi vào cảm nhận cơ thể. Mây tầng tầng khiến lòng dạ xao động, cánh chim nhỏ bé lại buộc tầm mắt vươn xa hơn; cảnh vật và người ngắm không còn tách rời. Cặp câu cuối chuyển từ cảnh thực sang việc lên cao trong tương lai, khiến ước vọng có nguồn gốc vững chắc: không phải trước hết nói lời hùng tráng vút mây rồi lấy núi làm nền, mà dần nhận được sức mạnh vươn lên trong lúc ngắm núi. Chữ “小” — nhỏ — ở câu kết được tạo nên từ góc nhìn trên cao, vừa thể hiện sự rộng mở trong tưởng tượng, vừa giữ lại sự thay đổi rõ rệt về tỷ lệ giữa con người và muôn núi. Bài thơ không vội kể hành trình, nhưng sự vươn cao của tinh thần đã hoàn tất.