Ô cửa sổ tiệm đèn

Cửa hiệu đèn nhà họ Tần hẹp hơn A Chiếu nhớ. Trước kia nàng luôn theo sau cha, chỉ thấy những ngọn đèn đung đưa phía trên vai ông, lần này tự tay cầm sổ đến mới nhận ra bên phải cửa chất ba khung chụp đèn chưa dán, bên trái là một chiếc ghế cao, nếu không nghiêng người thì gấu váy sẽ mắc vào nan tre.

Trong quầy không ai đáp. Phía sau vọng tiếng mài khe khẽ, bà Tần đang dùng dao nhỏ sửa miệng một thanh nan, trên chân phủ tấm vải quây cũ, kẽ ngón tay dính đầy hồ khô. Nghe giọng A Chiếu, bà đặt dao cho vững trước, rồi vịn quầy đi ra. A Chiếu muốn chuyển đồ cạnh cửa hộ, bà Tần lại bảo đừng động, mấy bộ khung được xếp theo cỡ, lộn lên chiều lại phải tìm lại.

A Chiếu đẩy cuốn sổ sang, chẳng nói mình đến đòi nợ, chỉ bảo ở trang cuối cha cô có ghi một chiếc đèn mà chưa ghi nó đi đâu. Bà Tần không đón lấy sổ ngay, trước tiên đưa tay sờ bìa, hỏi có phải cuốn ông vẫn để bên gối hồi ốm mùa đông không. A Chiếu gật đầu, thấy bà vẫn cúi mặt thì lật sẵn trang có chữ, để bà khỏi phải tìm lại từ đầu.

Bà Tần xem xong, nói: “Ông ấy cho ta mượn.”

Bà nói rất khẽ, như thể câu ấy vốn đã tập trước, nhưng đến khi thực sự có người hỏi thì giọng lại không đủ sức nói ra. A Chiếu bất giác nhìn quanh. Trên xà treo hơn chục chiếc đèn lớn nhỏ, có chụp trơn vừa dán giấy, có chụp vẽ hoa màu nhạt, sát cửa còn chất một xấp giấy chờ cắt. Người làm đèn sao lại năm nào cũng mượn đèn ở bến đò? Nàng không hỏi thành lời, nhưng chưa kịp giấu ánh mắt.

Bà Tần lấy từ dưới quầy ra một chiếc đèn tre cũ, nan ở quai xách sẫm màu hơn khung mới nhiều. Khóa đồng được lau sáng bóng, một vết nứt ở viền chụp đã vá bằng nan mảnh, đưa gần ánh sáng thì chỗ vá trông như một đốt xương ken dày hơn. A Chiếu nhận ra cha từng dùng loại chụp cao thế này. Sau thuyền đổi sang treo loại nhẹ hơn thì hiếm thấy chiếc cũ. Nàng đưa tay đón, bà Tần vẫn giữ quai, nói năm ngoái vốn định sửa xong chụp rồi đem trả, cha cháu bảo còn chiếc khác để dùng, cứ thong thả, thế rồi lần lữa mãi.

“Cháu mang về thuyền.” A Chiếu nói, rồi thấy nghe như đang giục bà cụ buông tay, vội thêm một câu, “Cháu chưa cần dùng ngay.”

Bà Tần lúc này mới đặt đèn lên quầy, không đặt vào tay nàng. Bà nói chụp đèn này cao, đặt bên cửa sổ sát sông, bờ đối diện có thể nhìn thấy. Đèn của cửa hàng không phải không sáng, chỉ là hồi ấy đã quen, càng đến mùa xuân càng thấy vẫn ngọn này hợp. Bà lật tấm vải choàng làm việc, vỗ vụn hồ trên tay xuống, bụi nhỏ rơi lên tay áo, cũng không phủi nữa.

A Chiếu biết trước kia nhà họ Tần có một người con gái, tên trùng với tiết khí, gọi là Tiểu Mãn. Hồi nhỏ nàng chỉ nghe kể vài lần, có người bảo Tiểu Mãn bỏ nhà đi học hát, có người nói theo ai đó mà đi. Mỗi người kể một khác, nhưng đến cuối câu đều hạ giọng, như thể cấm trẻ con hỏi thêm. Nàng đã hai mươi hai tuổi, nghe những lời ấy vẫn nhớ những bàn ăn bỗng dưng im bặt năm xưa, lại chẳng nhớ có ai từng thực sự gặp cô gái ấy.

“Năm nó đi, cháu mới cao chừng này.” Bà Tần đưa tay ngang góc tủ rồi lại hạ xuống, “Thế mà bà cứ nhớ nó chẳng lớn hơn cháu bao nhiêu.”

Thật ra họ cách nhau mười hai tuổi. A Chiếu nhẩm ra trong đầu, không sửa lời bà. Bà Tần kể mười sáu năm trước, Tiểu Mãn muốn đi theo một gánh hát trên thuyền. Bà đã nhắm sẵn cho con một nhà, thấy người kia buôn bán nhỏ, lại có phần ruộng, ít ra cuộc sống không phải lênh đênh trên thuyền. Chồng vừa mất, tiệm còn nợ một khoản tiền giấy, vậy mà con gái mở miệng chỉ nói muốn hát. Người mẹ nghe mà giận, như thể con gái chê luôn cả quãng đời còn lại của bà.

“Bà bảo nó, bước ra khỏi đây thì đừng nhận chỗ này là nhà nữa.” Ngón tay bà Tần ấn lên khóa đèn, “Hồi ấy bà cứ tưởng nói thế, thế nào nó cũng sợ.”

A Chiếu chẳng đáp thay Tiểu Mãn, cũng chẳng biết phải sợ hay không sợ thay cô. Vừa hay ngoài cửa có một người đàn bà gánh hàng đi qua, thấy hai người đứng bên quầy, bèn cất tiếng hỏi bao giờ lấy được chụp đèn mới. Bà Tần lập tức đổi giọng, đáp sau trưa, giấy còn chưa khô. Người kia không tin, nhoài nửa người vào xem, thấy chụp đèn quả đang phơi mới đi. Chị ta vừa đi, mấy lời chuyện cũ trong tiệm lại như chật chỗ. A Chiếu muốn kiếm ghế ngồi, song sợ hễ ngồi xuống là có vẻ đã sẵn lòng nghe hết.

Bà Tần kéo chiếc ghế chân cao bên cửa cho nàng, còn mình vẫn đứng. Bà kể sau khi Tiểu Mãn đi, bà tháo chiếc áo con bé để lại trong nhà, sửa thành rèm gian sau. Cắt đến cuối mới thấy tay áo ngắn, không ghép được thành cả tấm. A Chiếu nhìn theo hướng bà nhìn, thấy dưới một góc vải xanh ở cửa trong có nối hai dải màu khác, cũ đến nỗi không còn nhận ra ban đầu có phải một chiếc áo không. Nàng không hỏi lúc tháo áo bà có đau lòng không, bà Tần cũng không kể tiếp.

Đúng lúc ấy thím Hứa tới, xách một bình dầu đã vơi nửa, muốn mua chịu dầu đèn ba ngày. Thấy A Chiếu, thím hỏi ngay đã bán được thuyền chưa. A Chiếu lắc đầu. Thím Hứa bèn bảo mình còn chờ đi đò của nàng, bán được rồi lại sợ người mới chẳng chịu chở hộ giỏ cá. Bà Tần đón bình cân dầu, miệng nói khoản lần trước còn chưa trả hết, đừng cứ kéo ba ngày thành nửa tháng. Thím Hứa đáp nếu cá cũng chịu nghe người ta bảo ba ngày là lớn thì đương nhiên thím trả sớm được.

A Chiếu mỉm cười, giữ giúp bà Tần miệng bình, dầu chảy xuống thành dòng mảnh. Thím Hứa giữ thể diện cho mình, đặt trước một nửa số tiền lần trước lên quầy. Rồi thím liếc chiếc đèn cũ, nói lần này A Chiếu cầm đèn trông nhẹ nhàng, chẳng giống cha cô, lần nào cũng sợ đèn dính tro, kẹp dưới nách mà đi nom chẳng thoải mái. Nói xong thím xách bình ra, còn ngoái lại dặn bà Tần mai đừng thức khuya quá, tôi băm cá bên kia tường còn nghe bà lại ho.

Cửa tiệm yên lại, A Chiếu mới hay cha từng mượn rồi trả chiếc đèn này nhiều lần, ngoài lần ghi sổ ấy. Bà Tần lau dầu thừa ở miệng bình, bảo hằng năm vào dịp Thượng Tỵ, trên sông đông người qua lại, nếu Tiểu Mãn vẫn theo thuyền, biết đâu một ngày nào đó sẽ qua đây. Bà chưa từng bảo Hà Hoài Chu bỏ việc đi tìm, chỉ nhờ ông để ý, nếu thật sự gặp thì nhắn một câu về ăn cơm, chuyện cũ thôi nhắc.

“Không nhắc chuyện cũ thì cô ấy có thể về sao?” A Chiếu hỏi.

Lời vừa ra, cả hai đều khựng lại. A Chiếu vốn không định hỏi thẳng đến thế. Nàng chỉ nhớ cha mình khi ốm cũng hay bảo đợi khỏe rồi bàn, như thể cứ chưa bàn thì phía sau vẫn còn vô tận ngày tháng để dùng. Bà Tần cúi đầu, tay vò tạp dề, hồi lâu mới đáp không biết. Bà không nói con gái nhẫn tâm, cũng không kể những năm qua mình khổ thế nào, chỉ sờ chiếc khóa đồng thêm một lần rồi hỏi A Chiếu có định lên thành không.

“Bán được thuyền là đi.” A Chiếu nói. Mới hôm kia cô còn từ chối giá người mua trả, vậy mà lúc này vẫn nói như đã định ngày.

Bà Tần nói mình có nghe rồi, thím Hứa ở đầu ngõ đã khen mấy lượt, bảo cô gái nhà họ Hà may vá khéo. A Chiếu chẳng hiểu sao lại ngượng, vội nói mình chỉ sửa áo quần. Bà Tần lại cầm mép tay áo nàng vá chỗ rách đêm qua lên xem, hỏi có phải tự tay nàng vá không. A Chiếu gật đầu. Bà bảo đường chỉ giấu bên trong rất khéo, chẳng như bà, hồ vừa dính vào là mũi khâu thô đến nỗi cả bóng đèn cũng chẳng che nổi.

A Chiếu nhìn thấy một vết chai cứng trên ngón tay bà, chợt hỏi Tiểu Mãn giờ còn ở phía nam không. Bà Tần nói tháng trước có khách đến mua đèn, kể ở Lan Đinh từng nghe một người đàn bà họ Tần hát, người ấy còn trông hòm đồ diễn. Bà chẳng dám chỉ dựa vào cái họ mà nhận, song không nhịn được hỏi người ấy bao tuổi. Khách bảo trông chừng ba mươi, bà liền thôi không hỏi nữa. Bà sợ đúng là con, cũng sợ không phải. Hỏi đến đấy, có lần bà còn nhớ nhầm cả giá giấy trong tiệm.

A Chiếu nói đi đường thủy đến Lan Đinh mất hai ngày, cũng chẳng xa. Tần bà bà bắt lời rất nhanh, nói phải, chẳng xa. Nhưng nói xong cả hai đều nhìn ngọn đèn, không ai bước ra cửa. Lúc ấy A Chiếu mới hiểu cái chẳng xa của mình là hai ngày chỉ cần bỏ tiền đi thuyền thì sẽ tới, còn khi bà lão nói ra, dường như trước hết phải tìm cho những lời đã nói mười sáu năm trước một câu mở đầu không làm người nghe đau.

Nàng chưa nhận lời đi tìm. Bà Tần cũng chẳng mở miệng nài, chỉ hỏi khi tới Lan Đinh, nếu quả thật tiện đường, nàng có thể hỏi thăm Tần Tiểu Mãn một tiếng không. A Chiếu bảo có thể hỏi, còn có gặp được hay không thì tùy người kia có muốn gặp. Bà lão gật đầu, rồi như vẫn không nén được, lại hỏi nếu nàng mang theo chiếc đèn, liệu Tiểu Mãn có nhận ra không.

“Cháu đến lấy lại đèn.” A Chiếu nói chậm rãi, “Cháu không thể lấy nó ra để gọi chị ấy về.”

Bà Tần nhìn nàng một lúc, cuối cùng buông bàn tay vẫn đặt trên quai. Bà rút từ quầy một tờ chương trình tuồng bỏ đi, giũ vụn hồ dính sau giấy rồi bọc chụp đèn cao lại. Góc giấy có mấy chữ in đỏ đã phai, A Chiếu thấy quen mắt, vừa định ghé lại thì bà Tần đã gấp mép kia đè lên. Nàng không cố mở ra xem, chỉ đến khi bà lão đưa đèn mới thấy dưới giấy bọc còn lót một mảnh vải nhỏ, để nan cũ khỏi cọ mà nứt thêm.

Nàng vừa định đi thì một người khách từ ngoài bước vào, xách chiếc đèn nhỏ mới dán, bảo giấy mỏng, muốn đổi giấy dày hơn. Bà Tần gõ nhẹ ngón tay lên khung, chỉ cho ông ta chỗ nào để ánh sáng lọt qua, chỗ nào chịu lực, dán dày cả thì đèn chỉ còn sáng một nửa. Người ấy không nghe, vẫn đưa tay bóp thử. Bà Tần lập tức cầm đèn lại, trên mặt không còn chút do dự nào như ban nãy.

“Muốn thử thì thử khung, đừng bóp giấy. Bóp hỏng mặt này, tôi dán lại cũng phải lấy tiền.”

A Chiếu đứng bên nghe bà nói rõ tiền giấy, tiền công, chợt thở phào. Bà cụ này có thể chặn một bàn tay đưa tới vì một mặt giấy mỏng, cũng có thể giữ chặt trên quầy thứ mình đã quyết. Trong tiệm đèn, ngoài ô cửa sổ đợi người còn bao việc khác. Cuối cùng người khách chẳng đổi đèn. Bà Tần gói lại cho ông, vẫn lấy giá cũ, tiễn đến cửa còn nhớ chỉ cho ông thấy cái khung tre ông sắp va phải.

Ra khỏi cửa, gió thổi giấy trên đèn kêu phần phật, A Chiếu một tay xách đèn, một tay giữ góc giấy. Lúc đến nàng tưởng món nợ này chỉ cần tìm thấy chủ vật là thu xong, giờ đèn đã trong tay, trang sổ vẫn chưa gạch được. Nàng đến đầu ngõ dừng một lát, không về bến ngay, trước hết tìm chỗ khô nới giấy bọc ra một chút, xem rốt cuộc mình hiểu gì về cái tên ấy.